Ai là người thành lập lên VnExpress?

Vnexpress, tờ báo điện tử được mệnh danh là lớn nhất Việt Nam ra đời như thế nào mời các bạn đọc bài viết sau đây được trích trong một cuốn kỷ yếu của FPT. Bài viết được copy từ Blog của bác QuynhNguyen.
Điểm đáng khâm phục nhất ở đây là sự nhìn xa trông rộng của 2 bác Thang Đức Thắng và Trương Đình Anh trong lĩnh vực Internet và nội dung số, có thể có chút may mắn ở đây nhưng mình tin rằng đó cũng là một sự nhạy cảm của những người thông minh, biết nắm cơ hội. Tại thời điểm đó toàn Việt Nam chưa có tới 50.000 người dùng Internet, cước truy cập vừa phải chịu phí điện thoại vừa phải chịu phí Internet, lại chậm như rùa bò trong khi một tờ báo in chỉ có 1 đến 2k, ai có thể nghĩ rằng một tờ báo điện tử có thể thành công và tự nó có thể sống được. Nhưng cho đến nay Vnexpress có hàng triệu lượt người truy cập mỗi ngày, một con số đáng mơ ước ngay cả với truyền hình.

Ngoài ra còn học được từ bác Trương Đình Anh cách tính doanh thu từ quảng cáo để thuyết phục các sếp FPT và cách tuyển người của họ: Je’sBlog

- “Lấy giá quảng cáo trung bình trên một số tờ báo in thông dụng trong nước chia cho diện tích trang báo quảng cáo để ra giá quảng cáo trung bình của một centimét vuông trên báo chí Việt Nam. Từ đó nhân lên diện tích tương ứng của banner và logo để tính ra giá quảng cáo của chúng trên trang báo trực tuyến. Rồi nhân tiếp với số folders (sẽ có) của VnExpress để ra doanh thu dự tính sau 18 tháng. Cộng tiếp với số cước thời gian truy cập gia tăng của khách thuê bao FPT vào xem VnExpress trong tương lai, với tốc độ tăng ước tính là 10% mỗi tháng. Tất cả được trình bày chi tiết theo từng tháng, con số cuối cùng thật ấn tượng và thuyết phục.”

-”IQ, GMAT, English, còn thi chuyên môn – là bài luận bằng tiếng Việt. Sau này, qua những lần tuyển dụng tiếp theo, tôi thấy những người điểm cao nhất thường chính là những những nhân viên có năng lực nhất“

Sau đây là toàn bộ nội dung bài viết của bác Thang Đức Thắng – tổng biên tập hiện thời của VnExpress, tổng biên tập đầu tiên là bác Trương Đình Anh. Hai bác này là những người đầu tiên thành lập lên VnExpress.net:

Ý tưởng

Vào một ngày tháng 3 năm 2000, tôi đến dự cuộc họp báo do FPT tổ chức tại 89 Láng Hạ với tư cách phóng viên báo Lao Động. Ngồi cạnh tôi, tình cờ, là Trương Đình Anh, Giám đốc FOX. Chúng tôi quen biết nhau từ cuối năm 1995, khi tôi đến làm cộng tác viên cho FPT. Rồi tôi, đại diện cho báo Lao Động, là một trong những khách thuê bao đầu tiên của FOX, sau đó đưa nội dung hàng ngày của Lao Động sang mạng TTVN.

Trong lúc họp, Đình Anh nói nhỏ:
- Anh xem có thể tìm giúp em một nhà báo chuyên nghiệp có thể về làm nội dung Internet cho FOX?
- Làm cái website của công ty thì cần gì nhà báo chuyên nghiệp? – tôi hỏi lại.
- Không phải website công ty, mà là một portal của Việt Nam.
- Anh sẽ tìm người nào đó xứng đáng trong số đàn em. Nhưng cho biết sơ qua, Đình Anh cần một người như thế nào?
- Cần một người, tốt nhất là… như anh!

Tôi nhìn Đình Anh và thấy anh ta nói hoàn toàn nghiêm túc.

Từ lâu tôi đã có mong muốn làm một tờ báo thực sự có ích cho mọi người. Từ khi làm quen với Internet (năm 1998), tôi nhận ra rằng đây sẽ là mảnh đất chưa khai phá cho báo chí. Mình có thể là người đầu tiên làm điều đó? Nhưng tôi hoàn toàn đơn độc. Những người nghe nói về ý định của tôi đều cười, cho rằng, qua rất nhiều năm nữa người Việt Nam vẫn thích mua một tờ báo in giá 1-2 nghìn đồng đọc “vừa tiện vừa rẻ”, hơn là nhìn vào màn hình tù mù, chạy ậm ạch, phải trả vừa cước điện thoại, vừa cước Internet. Hồi đó, vào đầu năm 2000, cả Việt Nam có chưa đến 50.000 thuê bao Internet. Báo chí thường xuyên kêu la về tình trạng giá cước cao và băng thông hẹp, bao giờ mới tăng được số người dùng Internet.

Sau đó, chúng tôi thường gặp nhau. Đình Anh hay hỏi về công việc làm báo trong toà soạn và tỏ ra hứng thú khi nghe tôi nói.

Lịch sử báo chí cho thấy, những mốc phát triển quan trọng của nó gắn với các phát minh công nghệ, tạo ra các phương tiện phát hành mới. Johann Gutenberg (1400-1468), người đầu tiên in bằng khuôn đúc, đã tạo tiền đề cho báo in ra đời vào đầu thế kỷ 17. Phát kiến về sóng radio đã dẫn đến sự ra đời của đài phát thanh những năm 1920. Ứng dụng truyền hình đã tạo ra các “báo hình” đầu tiên từ thập niên 1940. Và Internet sẽ phải là một phương tiện thông tin đại chúng hoàn toàn mới trong hệ thống báo chí Việt Nam.

“Anh muốn làm cho một ngày nào đó cả nước Việt Nam vào Internet để đọc báo!”, tôi nói. Và có lẽ Đình Anh là người duy nhất ngày ấy đã đồng tình với tôi. “Nhưng không thể với Laodong.com” – Đình Anh nói – “Chỉ với cơ chế như ở FPT, anh mới làm được điều đó…”

Tôi xin cơ quan cho chuyển công tác. Mọi người ở báo Lao Động rất ngạc nhiên. Khi đó tôi là Trưởng ban Thời sự kiêm Trưởng ban Báo Điện tử. Ông Tổng biên tập đề nghị tôi suy nghĩ lại. Cuối cùng, ông đành đồng ý, nhưng với yêu cầu tôi thực hiện nốt phần việc của báo trong công tác tổ chức cuộc thi phần mềm “Trí tuệ Việt Nam”, đến tháng 9 mới xong.

Từ tháng 7 năm 2000, tôi và Đình Anh bắt đầu bàn bạc, nghiên cứu tình hình, lập dự án xây dựng báo trực tuyến. Nó phải có nhiều độc giả, phải tự cân đối tài chính, hay nói cách khác nó phải làm ra tiền bạc. Hai nguồn thu phải là quảng cáo và thời lượng của khách hàng thuê bao vào mạng gia tăng.

Đầu tháng 8/2000, chúng tôi đăng quảng cáo tuyển dụng biên tập viên, phóng viên để “xây dựng một tờ báo trực tuyến lớn nhất VN”. Sau đó mới nghĩ tên cho nó: phải là một cái tên có nghĩa liên quan đến báo chí, liên tưởng đến sự tầm cỡ, tính tích cực. Vài tên đầu tiên chọn đăng ký domain đều đã bị sử dụng. Cuối cùng, đến “VnExpress.net” thì được. Nó cũng hợp với những yêu cầu đặt ra.

Kế hoạch kinh doanh

Từ những phân tích của mỗi người, chúng tôi chuẩn bị làm kế hoạch kinh doanh. Ngày 20/9/2000, chúng tôi bảo vệ kế hoạch đó trước ban TGĐ. Trong bài trình bày, điểm mấu chốt nhất là sẽ thu tiền về bằng cách nào? Dễ thấy rằng đó phải là quảng cáo. Nhưng lấy gì làm căn cứ để xác định doanh số (quảng cáo trên mạng còn là lĩnh vực hoàn toàn mới mẻ)?

Tôi thầm khâm phục Đình Anh đã đưa được ra con số cụ thể dựa vào căn cứ sau: Lấy giá quảng cáo trung bình trên một số tờ báo in thông dụng trong nước chia cho diện tích trang báo quảng cáo để ra giá quảng cáo trung bình của một centimét vuông trên báo chí Việt Nam. Từ đó nhân lên diện tích tương ứng của banner và logo để tính ra giá quảng cáo của chúng trên trang báo trực tuyến. Rồi nhân tiếp với số folders (sẽ có) của VnExpress để ra doanh thu dự tính sau 18 tháng. Cộng tiếp với số cước thời gian truy cập gia tăng của khách thuê bao FPT vào xem VnExpress trong tương lai, với tốc độ tăng ước tính là 10% mỗi tháng. Tất cả được trình bày chi tiết theo từng tháng, con số cuối cùng thật ấn tượng và thuyết phục. Phó TGĐ Lê Quang Tiến nói: “Rất được!”.

Khi biết nội dung tin trong nước của VnExpress thời kỳ đầu sẽ là biên tập từ các báo đài, anh Trương Gia Bình hỏi:
- Cái gì sẽ là khác biệt của các vị?
- Đó là tốc độ cập nhật và phong cách đưa tin. – Tôi đáp, và thấy ngay trong mắt ban TGĐ một sự nghi ngờ. Biên tập lại từ báo in thì làm sao có “tốc độ cập nhật” được? Còn “phong cách đưa tin” thì thật mơ hồ.

Tôi giải trình, nếu tin tức đưa lên vào buổi sáng, song song với thời gian các báo phát hành đến độc giả, nếu nó được lựa chọn (biên tập) tốt từ tất cả những báo hay nhất, thì nó không những nhanh tương đương thông tin của các báo mà còn đầy đủ hơn so với mỗi tờ báo riêng lẻ. Đó chính là tốc độ cập nhật.

Hơn nữa chúng tôi không có lựa chọn khác. Nếu ngay từ đầu thành lập một toà soạn báo với các phóng viên lành nghề, hoạt động săn tin trên cả nước, sẽ cần một khoản đầu tư khổng lồ. Mà rất lãng phí. Vì những ngày đầu đã có độc giả đâu. Báo chí trực tuyến là con số không. VnExpress hoàn toàn là số không. Chẳng khác nào xây ngay một nhà máy điện vĩ đại, rồi chờ dân số phát triển. Cũng chưa có cơ sở pháp lý nào cho VnExpress hoạt động phóng viên: ở Việt Nam chưa có tiền lệ cấp phép hoạt động báo chí cho một công ty, và chưa biết đến bao giờ mới có, các quan chức kiên quyết lắc đầu.

Chúng tôi thấy, con đường để một ngày nào đó VnExpress có diễm phúc được cấp phép là: trước tiên phải làm sao được xã hội dần dần thừa nhận, coi như một chủ thể báo chí đã tồn tại, không thể phớt lờ. Do đó, mục tiêu là làm sao có độc giả. Mà phải bằng cách ít tốn kém nhất. Vậy tại sao không lấy những tờ báo đã phát hành – một nguồn nguyên liệu sẵn có – chế biến nó thành tin tức hữu ích? Chiến lược ban đầu của chúng tôi là: lấy nguồn tài nguyên miễn phí – chế biến thành hàng hoá!

Chế biến bằng hai nguyên tắc: lựa chọn tin tức theo giá trị của nó, và đưa tin một cách khách quan. Điều đó có nghĩa là tin phải được độc giả chờ đón, khi đưa thì chỉ có sự kiện, không có ý kiến áp đặt của phóng viên. Độc giả sẽ tự phán xét sự việc được nêu là tốt hay xấu, ai đúng ai sai. Vì vậy trong các tin bài sẽ không có những câu kiểu như: “Thiết nghĩ phải…”, “Các cơ quan hữu quan cần…”, “Chúng ta nhiệt liệt ủng hộ…”, “Dư luận căm phẫn trước việc làm sai trái như vậy…”, “Công chúng cảm thấy bị xúc phạm bởi…”, “Hỡi những người có lương tri…” v.v…

Khi độc giả đọc tờ báo không có sự áp đặt, họ sẽ cảm thấy được tôn trọng, cảm thấy thoải mái tự do trong tiếp nhận thông tin. Sự tự do đó sẽ gây “nghiện” . Và chúng tôi sẽ có độc giả thường xuyên, trung thành.

Hai nguyên tắc trên chính là “phong cách đưa tin” của chúng tôi. Trên thế giới, nó không có gì mới lạ. Nhưng ở Việt Nam, có thể nói là chưa có tờ báo nào làm thế. Họ không lựa chọn tin chỉ theo giá trị của chúng vì, chủ quan hoặc khách quan, họ thường rơi vào hai cám dỗ sau đây. Một là, đưa những tin chỉ có lợi cho số ít những người lãnh đạo toà soạn (thường là lợi về vật chất). Hai là, đưa những tin tuyên truyền làm vừa lòng các cấp chủ quản (cũng là lợi cho lãnh đạo toà soạn, về chính trị), nhưng không có giá trị cho độc giả.

Ban TGĐ, cuối cùng, đã tin vào chúng tôi. Kế hoạch kinh doanh được thông qua.

Cũng tối hôm đó, 20/9/2000, diễn ra lễ bế mạc trao giải thưởng cuộc thi phần mềm Trí tuệ Việt Nam lần thứ nhất. Tôi có mặt để tham gia nhiệm vụ tổ chức và viết bài phóng sự về buổi lễ đầy cảm xúc ấy. Đó là bài phóng sự cuối cùng của tôi cho báo Lao Động.

Xây dựng

Hồ sơ xin dự tuyển biên tập viên gửi đến chất đầy phòng làm việc của Đình Anh, hơn 900 người. Tôi lần lượt đọc kỹ từng tập, chọn ra 240 người để gọi thi viết, chia thành ba buổi vào các ngày 3-4/10. Tôi nghĩ, cách làm báo sẽ khác nhiều so với các báo trong nước, do đó không nhất thiết phải tuyển những người có kinh nghiệm phóng viên. Cần những người thông minh – để tiếp thu mọi việc nhanh chóng và có nhiều ý tưởng; cần tiếng Anh – ngoài những ích lợi thông thường, những người có ngoại ngữ còn có văn phạm chuẩn hơn; và cần văn phong tiếng Việt tốt.

Do đó tôi rất mừng khi thấy quy trình thi tuyển của FPT cũng đúng như thế: IQ, GMAT, English, còn thi chuyên môn – là bài luận bằng tiếng Việt. Sau này, qua những lần tuyển dụng tiếp theo, tôi thấy những người điểm cao nhất thường chính là những những nhân viên có năng lực nhất. Vì thế tôi rất tín nhiệm quy trình thi của công ty và chân thành biết ơn các cán bộ của Phòng nhân sự đã giúp tôi tiến hành tất cả các cuộc thi và chấm thi.

Có hôm, trong phòng thi viết, tôi cầm một đề IQ thử giải, thấy nhiều câu chẳng biết làm thế nào. Nghĩ thầm, “thằng nào ra đề vớ vẩn thật”. Sau này, có lần một em phóng viên VnExpress thật thà hỏi tôi: “Hồi anh vào FPT có phải thi IQ không ạ?”. Tôi bảo: “Nếu anh mà phải thi IQ thì bây giờ chắc không có bọn em ở đây”.

Tôi chấm tất cả hơn 900 bài luận văn, hết gần một tuần. Tôi đọc từng dòng, cố gắng tìm được nhiều thông tin nhất về khả năng, và có thể là cả tính cách nữa, của người viết.

Trong khi đó Đình Anh ráo riết thúc đẩy thi công thêm 200 m2 diện tích văn phòng trong khu nhà 75 Trần Hưng Đạo. 120 m2 sẽ dành cho VnExpress. Nói “xây dựng VnExpress từ số không” quả là đúng cả về nghĩa bóng lẫn nghĩa đen.

Từ 12/10, tôi và Đình Anh phỏng vấn 90 ứng viên được mời sau vòng thi viết. Ba ngày liền chúng tôi hầu như ngồi lỳ trong phòng phỏng vấn từ sáng đến chiều…

Hơn 20 người được tuyển dụng tập trung lần đầu tiên vào ngày 30/10. Tại phòng họp tầng 2 ở 89 Láng Hạ, tôi mời họ ngồi thành vòng tròn. Mỗi người lần lượt giới thiệu về mình – quá trình học tập, công tác trước đây, năng lực sở trường… Nhờ đó họ nhanh chóng trở nên thân thiện, gần gũi nhau. Phần lớn là những người vừa tốt nghiệp đại học, rất trẻ, chưa làm báo bao giờ. Đó là những người thông minh nhất mà tôi có thể có được vào thời điểm đó.

Tôi cũng đứng lên tự giới thiệu, nói về kế hoạch xây dựng VnExpress. “Tôi sẽ làm cho các bạn trở thành các nhà báo. Đến ngày nào đó, những gì các bạn viết ra sẽ có hàng nghìn người đọc. Rồi nhiều hơn thế, và có thể ở nhiều nước trên khắp thế giới. Đến ngày nào đó, trên các màn hình máy tính ở mọi nơi sẽ thường xuyên hiện lên cái tên VnExpress…”. Tôi nhìn vào mắt họ, và nghĩ, có lẽ họ tin tôi.

Tiếp đó là hai tuần đào tạo nghiệp vụ báo chí.
Diện tích xây thêm ở 75 Trần Hưng Đạo đang định hình từng ngày.
Đình Anh bắt tay vào viết phần mềm biên tập VnExpress. Trong đó có một số yếu tố sẽ mang tính cách mạng đối với báo chí Việt Nam.

Trước hết, đó là cách thức phát hành mỗi bài báo theo con đường độc lập của nó. Tức là các bài báo sẽ không chờ đợi trang báo của nó (ví dụ bài về văn hoá thì phải chờ các bài khác để lên layout trang Văn hoá hoàn chỉnh), và các trang sẽ không chờ đợi số báo của nó. Trước đó, khi nói đến báo chí, nhất thiết người ta phải nói đến tính định kỳ của nó: “Báo của anh là ra hàng tháng, hay bán nguyệt san, hay tuần báo, hay ra hàng ngày?…”. Định nghĩa báo, tạp chí trong giáo trình khoa Báo chí Đại học QG Hà Nội viết: “Báo, tạp chí là một loại hình thông tin đại chúng thực hiện các chức năng cơ bản như thông tin, định hướng dư luận, giải trí…, và được phát hành định kỳ”. Thậm chí các báo điện tử tồn tại trước đó cũng lên mạng theo “số báo”. Ví dụ, người ta còn viết: “báo Nhân Dân Điện tử số ra ngày…”(!). Cách thức xuất bản VnExpress sẽ thể hiện đặc thù phi định kỳ của báo trực tuyến, và đó chính là lợi thế về tốc độ cập nhật thông tin.

Thứ hai, phần mềm này phải cho phép thực hiện một loại hình gọi là “bài báo mở” – tức là bài báo sau khi đã phát hành vẫn còn tiếp tục được cập nhật. Với khả năng đó, VnExpress sau này đã có các hình thức bài “Tường thuật trực tiếp” và “Phỏng vấn trực tuyến”.

Thứ ba, cấu trúc website phải giúp giải quyết “bài toán trang nhất”. Ngay từ ngày báo in ra đời đến nay, các biên tập viên luôn luôn đương đầu với mâu thuẫn là: làm sao đưa được hết những cái hay nhất của số báo ra trang nhất để mời chào độc giả. Tờ báo càng hay thì càng không thể đưa được hết nội dung ra ngoài. Nhiều tờ báo hiện nay tìm mọi cách cắt xén các bài gần như chỉ còn lại headlines để đưa ra manh mún trên trang nhất. Với báo trực tuyến, trang nhất còn tệ hại hơn, nhỏ hơn: chỉ còn bằng màn hình. Nhiều websites đã cố đưa ra trang home hàng chục, thậm chí cả trăm tít bài, nhưng vẫn không hấp dẫn được độc giả.

Chúng tôi chọn nguyên tắc “Nắm cỏ thơm cho con lừa”. Nghĩa là chỉ bằng một nắm cỏ nhỏ bé, nhưng thơm ngon nhất, để dụ con lừa vào kho cỏ mênh mông, trù phú bên trong. Hình tượng “con lừa” ở đây hoàn toàn không có ý coi thường độc giả, mà chỉ là thuật ngữ nói lên tính thụ động của người đọc: họ không có nhiệm vụ phải đọc báo của bạn, họ thụ động và lười đọc báo của bạn vì còn có nhiều thứ hấp dẫn khác.

Do đó mỗi trang chuyên đề bên trong VnExpress chỉ được giới thiệu ra trang nhất một headline với đoạn đầu bài mà chúng tôi gọi là “lead”. Việc lựa chọn tin nào, đặt cho nó tựa đề gì, và lead viết ra sao sẽ có thể quyết định số phận của cả trang trong. Tất cả phụ thuộc vào trình độ của biên tập viên.

Tiếp nữa, font chữ trước đó luôn là vấn đề đau đầu của các websites tiếng Việt. Giải pháp của Đình Anh là mạnh dạn chọn Unicode, và VnExpress là website Việt Nam đầu tiên dùng font này.

Ngày 22/11, chúng tôi tiếp quản Newsroom của mình – cả tầng ba vừa xây xong ở 75 Trần Hưng Đạo. Hàng ngày thực tập làm tin, nhưng không đăng đi đâu – chờ chương trình. Mấy tháng liền Đình Anh ngồi một mình viết chương trình. Ngày nào cũng đến 7-8 giờ tối. Có lần đổ ốm, sốt cao mấy ngày.

Ngày 4/12, chúng tôi bắt đầu tập làm tin bằng phần mềm chạy thử mới viết xong. Thỉnh thoảng lại “chết”. Có người bối rối: “Tốc độ chạy thử thế này, đến Noel lên mạng được là may”. Quả thật – đã không may, đến tận ra Tết, 15/2/2001 VnExpress Editor mới được hoàn chỉnh, nhưng vẫn phải chạy thử.

Ra mắt

Cuối cùng, ngày 26/2, mặc dù còn khiếm khuyết, chúng tôi quyết định “phóng” VnExpress lên Internet.

Đó là một ngày thầm lặng, như những ngày làm việc bình thường khác. Không quảng cáo trên báo chí, không có lễ khai trương, diễn văn và champagne. Chỉ có một thông báo qua e-mail cho các khách hàng của FPT Internet. Nhưng đó là một ngày trọng đại của VnExpress. Chúng tôi bắt đầu theo dõi từng ngày xem có bao nhiêu hits. Liệu những nắm cỏ thơm của chúng tôi có mời chào được ai không? Liệu người ta có hiểu ý chúng tôi để click vào xem tiếp những trang trong? Liệu những tính toán của chúng tôi có đúng không? Hay mọi công sức đều đổ đi hết?… Một trăm, rồi hai trăm máy tính truy cập trong một ngày… Tôi ngồi trước máy tính của mình, muốn nói: “Hãy vào xem đi các vị. Sẽ có nhiều thông tin hữu ích đấy. Hãy xem đi, các vị sẽ hiểu chúng tôi và yêu mến chúng tôi”.

Sau tuần đầu, số máy tính truy cập trong một ngày đạt mức 1.000. Các biên tập viên trẻ của tôi ngỡ ngàng vui mừng. Tin họ vừa biên dịch xong có những 1.000 người đọc. Một tuần sau, số độc giả hằng ngày đã tăng gấp đôi… Sau nửa năm, VnExpress có 300.000 độc giả… Phần lớn thư bạn đọc kể rằng họ biết đến VnExpress là nhờ bạn bè giới thiệu.

Đó là những ngày đầu tiên trên con đường tiến tới được xã hội chấp nhận, rồi đến chính quyền phải xem xét lại các quy chế về quản lý báo chí, rồi mở ra những hành lang mới để thừa nhận VnExpress về mặt pháp lý. Qua những ngày đó mới hiểu, tại sao ngày 25/11/2002, khi cầm trên tay tờ giấy màu vàng giản đơn ghi dòng chữ “Giấy phép hoạt động báo điện tử số 511/GP – BVHTT”, Đình Anh đã nói: “Tôi thực sự xúc động”.

Sau đó, VnExpress được báo giới Việt Nam bình chọn là một trong 10 sự kiện nổi bật trong lĩnh vực công nghệ thông tin của năm 2002 “do đã thực sự là một biểu tượng cho sự phát triển nội dung Internet ở Việt Nam”.

Những người viết sử thường nhấn mạnh những gian truân lúc sơ khai để đề cao sự việc. Nhìn lại sự ra đời của VnExpress, tôi thấy hầu như không có gian truân gì. Mọi việc nói chung đã diễn ra đúng hoạch định, nhẹ nhàng và thuận lợi. Phần lớn những thuận lợi có được là do cơ chế của FPT. Tôi thấy mình đã may mắn đến với FPT, đã may mắn có những người cộng sự và đồng nghiệp như hiện nay. (Trong trang sử ký này tôi không nêu nhiều tên người, vì như vậy sẽ rất nhiều: để làm tờ báo, cần có một tập thể lớn).

Tôi không hề nghĩ VnExpress là to tát. Ngược lại, tôi thực lòng mong rằng, sau này nhìn lại thấy VnExpress chỉ là một mầm non ban đầu, qua năm tháng biến thành cây đại thụ nhiều cành nhánh sum suê. Cây đại thụ đó chính là hệ thống các phương tiện thông tin đại chúng hùng mạnh dưới sự điều khiển của tập đoàn FPT.

Cuộc đối đầu Microsoft – Google

Tại Diễn đàn Kinh tế thế giới diễn ra ở Thuỵ Sỹ, Microsoft, đấu thủ nặng ký nhất trong lĩnh vực phần mềm, và Google, công ty tìm kiếm Internet hay gây gổ, đã nhìn nhau thận trọng giống như các võ sỹ quyền anh bước lên sàn đấu.
Bill Gates, Chủ tịch của Microsoft, đã bày tỏ sự khâm phục của mình về ”chỉ số thông minh” của các nhà thiết kế Google. Đề cập về quyết định bỏ qua thị trường tìm kiếm trước đây của Microsoft, ông nói: ”Chúng tôi đã đưa ra một hướng đi mà hiện tôi nhận thấy là đã sai lầm ”Nhưng ông đã nhấn mạnh thêm, ”chúng tôi sẽ đuổi kịp họ”.

Bốn lãnh đạo hàng đầu của Google đang có mặt ở diễn đàn kinh tế thế giới – được tổ chức tại khu nghỉ trượt tuyết ở Davos – đã không còn bị ám ảnh trước những động thái của ngài Gates nữa. Eric E. Schmidt, Chủ tịch hội đồng quản trị của Google, đã viết trong một e-mail cho một đồng nghiệp: ”Chúng ta đã có nhiều cơ hội hơn để quan sát Bill và Microsoft tại diễn đàn Davos lần này”. Thông điệp này đã được chuyển tiếp cho các nhân viên qua danh sách mail nội bộ của công ty.

Ông Schmidt khẳng định rằng Microsoft đang chú ý nghiên cứu danh mục các bản quyền sáng chế của Google trong lĩnh vực tìm kiếm, nhằm tìm ra những yếu điểm tiềm ẩn. Và vì Google sử dụng phần mềm nguồn mở miễn phí Linux – thách thức lớn nhất của Windows – để cung cấp dịch vụ tìm kiếm, nên Microsoft lo ngại có thể sẽ ở thế bất lợi trong cạnh tranh. Ngài Schmidt đã viết trong e-mail: ”Dựa vào những phản ứng bản năng của họ đối với những thảo luận về ”nguồn mở”, họ bị ám ảnh với việc nguồn mở là một mô hình kinh doanh”.

Quay lại thời kỳ giữa những năm 90, Netscape Communications, một hãng công nghệ mới khởi nghiệp và ngang tàng khác ở vùng Bay Area, đã thương mại hoá trình duyệt web, tạo nên cơn sốt dot.com… một trình duyệt Web thương mại, đã phát động một cuộc đổ xô đi tìm vàng trên dot-com. Công ty này đã quả quyết rằng chương trình phần mềm mới lạ của hãng sẽ biến hệ điều hành Windows đầu tàu của Microsoft chỉ như một ”mớ các phần mềm điều khiển thiết bị hỗn độn”.

Microsoft – có trụ sở tại ngoại ô Seattle thuộc Redmond, cách xa Silicon Valley, trái tim của ngành công nghiệp công nghệ quốc gia – đang nghe ngóng Tình hình khi trình duyệt Web này xuất hiên,

Ngài Gates, nhận ra mối đe doạ mà Internet đặt cho công việc kinh doanh của ông ta một cách muộn màng, đã tập trung hoả lực của Microsoft vào Netscape và đè bẹp đối thủ này. Netscape sau này đã được America Online mua lại và hiện chỉ còn là cái bóng của chính mình trong một góc tối của Time Warner.

Tuy nhiên, như một hệ quả tất yếu, Gates đã gây ra vụ kiện chống độc quyền của liên bang đánh vào công ty, dấy lên nỗi lo ngại về sự sụp đổ của Microsoft. Cuối cùng, Microsoft đã thoát nạn một cách êm thấm nhờ bản án tương đối ôn hoà của thẩm phán.

Ngày nay, gần như tất cả mọi người ở Silicon Valley, từ những nhà đầu tư mạo hiểm, những kỹ sư công nghệ đến những nhà kinh doanh bất động sản và chủ khách sạn, đều đã bắt đầu đặt câu hỏi: Liệu Google có trở thành Netscape tiếp theo?

Ngài Gates, dù đã hứa hẹn trong suốt hơn một thập kỷ qua – nhưng cho tới nay vẫn chưa đưa được thông tin tới tận tay khách hàng, đã quyết định rằng kinh doanh tìm kiếm Internet vừa là một mối đe doạ đáng sợ, vừa là một thời cơ quý giá.

Là người đồng sáng lập và kiến trúc sư trưởng phần mềm đương nhiệm của Microsoft, ngài Gates sẵn lòng thừa nhận rằng hồi đó Microsoft cảm thấy thị trường tìm kiếm Internet ”khá vu vơ’’. Bất chấp cái nhìn tham vọng thuở ban đầu, Gates đã không dốc sức dốc tiền cho những phần mềm cải thiện khả năng tìm kiếm thông tin cho người sử dụng máy tính – cho đến khi nhìn thấy lợi nhuận của chúng.

Và thế là cơ hội đó đã “rơi đúng vào tay’’ hai sinh viên tốt nghiệp chuyên ngành vi tính tại Đại học Stanford, Sergey Brin và Larry Page, những người đã “liều lĩnh” xem thường ý kiến chung của cả giới công nghệ bấy giờ rằng công nghệ tìm kiếm sẽ trở thành một mặt hàng rẻ mạt, “đầu thừa đuôi thẹo’’.

Trong khi những đại gia Internet cạnh tranh gay gắt với nhau trong lĩnh vực cổng Web thương mại điện tử và dịch vụ truy cập đến những nhà cung cấp như America Online, Google đã phát triển một công cụ tìm kiếm nhanh mà chẳng bao lâu sau đã trở thành một hiện tượng Internet mang tính toàn cầu. Nó đã hất cẳng những công cụ tìm kiếm trước đó bởi vì công nghệ do Brin và Page phát minh tỏ ra vượt trội trong việc hiển thị các kết quả tìm kiếm, thoả mãn những yêu cầu của người lướt Web.

Kết quả là hiện nay, Google đã có một lượng khách hàng khổng lồ, với 200 triệu tìm kiếm trung bình mỗi ngày. Đó là một ưu thế lớn của Google so với các đối thủ đang tìm cách bắt kịp nó.

Nancy Blachman, một nhà khoa học máy tính, và là tác giả của một trang web độc lập hướng dẫn cách sử dụng Google (www.googleguide.com) nói: ”Hệ thống có nhiều người dùng nhất mang lại lợi ích nhiều nhất. Microsoft đối mặt với một cuộc đấu gay go bởi vì Google điều chỉnh hệ thống của mình bằng cách xem người dùng điều chỉnh những truy vấn của họ ra sao”.

Nhưng Google đã làm được nhiều hơn việc phát triển một công nghệ mới thông minh. Không giống nhiều dot-com sáng lên trong những năm 1990, Google đã tìm cách để biến nó thành một việc kinh doanh mang lại lợi nhuận cao. Công ty này đã chứng minh rằng tập trung quảng cáo dựa vào các từ khoá liên quan đến những yêu cầu tìm kiếm của người lướt Web là hình thức hiệu quả nhất của quảng cáo trực tuyến.

Điều đó đã nhóm lên một cuộc chiến tay ba giữa Microsoft và hai đối thủ tại Silicon Valley: Yahoo, có trụ sở tại Sunnyvale, Calif., và Google, công ty có trụ sở gần đó, tại Mountain View. Nhấn mạnh tầm quan trọng của các công cụ tìm kiếm đối với quảng cáo Internet, mới đây Yahoo cho biết đã có kế hoạch để chấm dứt sự nhờ cậy duy nhất của mình cho kết quả tìm kiếm trên Google, và đã thiết lập phòng thí nghiệm nghiên cứu của riêng mình để cố gắng hạ vị trí dẫn đầu của đối thủ mới này.

Thành công về tài chính của Google là rõ ràng. Theo một số uỷ viên ban quản trị biết rõ con số tài chính bí mật của công ty, trong năm 2001, hãng này đã gần như không có doanh thu; trong năm ngoái, họ đã đạt doanh thu gần 1 tỷ USD và lợi nhuận khoảng 350 triệu USD.

Về phần Microsoft, những người trong ban quản trị đã bắt đầu khoe khoang sự tăng thu nhập nhanh chóng từ những quảng cáo Internet dựa vào sự cộng tác MSN của hãng với Overture, hiện là một bộ phận Yahoo và cũng đi tiên phong trong quảng cáo tìm kiếm web. Trong quý tài chính thứ hai, kết thúc hôm 31/12, Microsoft đã báo cáo lợi nhuận 292 triệu USD về quảng cáo trực tuyến, một sự tăng trưởng 47% theo thời kỳ tương ứng sớm hơn một năm. Công ty cho biết toàn bộ thu nhập quảng cáo trực tuyến của mình, bao gồm cả các nguồn nằm ngoài quảng cáo tìm kiếm, đã đạt 1 tỷ USD trong năm đã qua.

Trong năm nay, Microsoft đang mong đợi đưa ra công khai công nghệ tìm kiếm của riêng mình, công nghệ mà ngài Gates nói sẽ giúp Microsoft bắt kịp Google. Tuần trước, Microsoft đã đưa ra phiên bản thử nghiệm gồm một bộ các nút phần mềm đặc biệt của trình duyệt IE mà hãng đã thiết kế để hướng dẫn những người dùng tìm kiếm MSN và các dịch vụ liên quan. Tuy nhiên, đối với Google, mối đe doạ lớn hơn là Microsoft sẽ quyết định chọn công cụ tìm kiếm Internet, giống như trình duyệt Web trước đó, lẽ ra là một phần không thể thiếu trong các phiên bản tương lai của hệ điều hành Windows.

Thế nhưng, tại thời điểm này, sự dẫn đầu của Google dường như là không thể chế ngự. Năm ngoái, Rick Rashid, Phó chủ tịch Microsoft phụ trách bộ phận nghiên cứu của công ty, đã đến các tiền đồn của hãng tại Silicon Valley để đưa ra một sự chứng minh về một công cụ tìm kiếm Microsoft Research dùng để thí nghiệm. Tuy nhiên, sau đấy ít lâu, Mike Burrows, một trong những người tiên phong đầu tiên trong tìm kiếm Internet tại Digital Equipment, người sau đó đã hỗ trợ thiết kế công cụ tìm kiếm dùng để thí nghiệm của Microsoft, đã êm ả rời bỏ Microsoft. Anh ta đã gia nhập Google.

Nhưng thậm chí nếu Google có thể bảo vệ vị trí đứng đầu về công nghệ, nó sẽ vẫn thua Microsoft về tiềm lực tiếp thị?

Google tham gia công việc đúng quy tắc Silicon Valley đầy khắc nghiệt mà tiêu biểu là các công ty giống như Netscape. Trụ sở mới của hãng, trên một khu bãi rộng rãi trước kia được SGI, một nhà sản xuất máy tính sử dụng, từ trụ sở ban đầu của Netscape, chỉ cần đi ngang qua đường cao tốc là đến.

Phát mãi chứng khoán (IPO) – canh bạc của Google

Nhưng nhiều uỷ viên ban quản trị Silicon Valley kì cựu đang hoài nghi về khả năng Google giữ được văn hoá tập thể của nó với nhau một khi nó đi vào cổ phần hoá vào cuối năm nay. Việc đưa ra cổ phần hoá bước đầu, đã thấy trước, được cho rằng là để tạo ra hàng trăm người giàu có ngay lập tức giữa những nhân viên thông thường của hãng, nhưng sẽ sa thải nhiều nhân công được thuê khác giống như những người thầu khoán thiếu thu nhập đáng kể. Như một kết quả, một số người đã than phiền rằng Google đang thúc đẩy một xã hội giai cấp trong nội bộ của nó.

Mặc dù, trong một phạm vi nào đó, sự bất mãn có thể được hạn chế trên quy mô lớn nhờ công việc kinh doanh quảng cáo Adwords của công ty, công việc nhằm mục đích tạo và đặt quảng cáo tìm kiếm được tập trung. Hoạt động đó đã nhanh chóng làm tăng những người lao động tạm thời. Một uỷ viên ban quản trị của Google cho biết: ”môi trường Adwords là tàn bạo”.

Những người đã đi qua những con đường gập ghềnh tương tự tại Silicon Valley thì nói:  Mặc dù, rõ ràng, việc giữ tinh thần đồng đội sôi nổi của Google rất thiết thực sau I.P.O. sẽ khó khăn.

Một uỷ viên ban quản trị trước đây của Netscape, người cũng lo lắng rằng hai người sáng lập trẻ tuổi, với tất cả sự tài giỏi của họ, có thể không thích hợp lắm với kiểu nhóm quản lý cần để vận hành Google như một công ty cổ phần phát triển nhanh chóng, cho biết: ”Để đối phó với sự thách thức, Google đang tính toán để tiếp tục duy trì một tốc độ đổi mới cao” trong dáng vẻ bên ngoài của một sự kiện đổ vỡ giống như I.P.O”.

Mặc dù Google có những mặt dễ bị tấn công rõ ràng, Microsoft đã thấy rõ ở Silicon Valley một sự hùng mạnh nhưng không phải là đối thủ có tính sáng tạo đặc biệt. Nằm ngoài phạm vi công việc kinh doanh Office và Windows nòng cốt của mình, gần đây Microsoft không có nhiều thành công để gây sự chú ý – hãng đã có một danh sách tăng trưởng gây thất vọng. Điều này bao gồm bộ chơi game video Xbox và hộp Ultimate TV set-top.

Nói cách khác, những đối thủ đã chiến đấu với Microsoft và sống sót để nói về nó. Stewart Alsop, một nhà tư bản kỳ cựu, người đã hỗ trợ tài chính để sáng tạo bộ phận ghi video số của TiVo, cho phép những người xem TV dễ dàng ghi hàng giờ những video được soạn chương trình để xem tại những thời điểm khác, thì nói: ”Tại TiVo, chúng tôi đã kiềm chế nhìn vào cái thùng 40 tỷ USD. Chúng tôi đã né tránh viên đạn đặc biệt đó khi Microsoft ngừng hoạt động Ultimate TV và dần dần bỏ kinh doanh”.

Theo những uỷ viên ban quản trị khác, những người cạnh tranh với Microsoft, vị trí của Google có khả năng phòng thủ hơn những gì mà những người đứng đầu của Microsoft tin tưởng.

Rob Glaser, Chủ tịch ban quản trị của RealNetworks, hãng cạnh tranh với Microsoft về phần mềm chạy video và âm thanh số trong các máy tính cá nhân thì nói: ”Thông tin tốt cho Google đó là những cái họ làm có nhiều nhánh, không dễ dàng gì có thể đáp ứng theo một bước”.

Còn những người khác thì nói rằng mặc dù bản án chấp thuận dàn xếp vụ độc quyền của Bộ Tư pháp còn yếu kém, nó có thể vẫn đủ là một rào cản để ngăn chặn Microsoft trong việc tạo ra tìm kiếm Internet như một thành phần tích hợp của hệ điều hành theo cùng cách hãng đã tích hợp trình duyệt Web.

S. Jerrold Kaplan, một người điều hành kinh doanh, cạnh tranh chống lại Microsoft trong khi làm việc tại Lotus, hãng tạo ra bảng tính và bây giờ là bộ phận của I.B.M. nói: ”Họ không thể hạ thấp Google dựa vào giá cả, và tôi không nghĩ họ có thể tránh khỏi việc tìm kiếm hợp nhất”.

Một uỷ viên quản trị của Google cho biết: Khi sẵn sàng đưa ra việc cổ phần hoá, Google đang cố gắng tránh không theo vết xe đổ Netscape bằng cách duy trì tập trung vào biện pháp làm hài lòng khách hàng của mình. Trong những chiếc máy tính tại trụ sở của Google, trang chủ liên tục hiển thị những phản hồi đồ thị cho biết Google làm tốt công việc tìm kiếm ra sao, so sánh với các đối thủ của nó. Thậm chí độ dốc nhẹ nhất trong hiệu suất tìm cũng tạo ra báo động.

Google cũng đã dùng một người từng trải tại Silicon Valley, William V. Campbell, Chủ tịch của Intuit, như một cố vấn. Nguyên tắc chỉ đạo của ông dành cho những người của Google, như những người lao động tự dựa vào chính họ, đó là: không để ý đến sự tham gia sắp tới của Microsoft như một đối thủ và tập trung vào khách hàng.

Nguồn lực chất xám và khách hàng

Một vài uỷ viên ban quản trị của Google cho biết Microsoft đã bắt đầu một chiến dịch tuyển mộ với mục đích thu hút những nhân viên thoái chí và thiếu niềm tin của Google. Những thành viên mới Microsoft đã gọi đến nhà những nhân viên của Google, thuyết phục họ gia nhập Microsoft và ám chỉ rằng những quyền lựa chọn cổ phiếu của họ sẽ mất giá trị một khi Microsoft gia nhập thị trường tìm kiếm bằng một biện pháp thật sự.

Lisa Gurry, Giám đốc phụ trách sản phẩm tại MSN cho biết, ”Phương pháp của chúng tôi đã từng tìm thấy những nhân tài thông minh và giỏi nhất. Ngoài điều đó ra, tôi không thể bổ sung bất cứ điều gì”.

Những người đứng đầu Google cũng cho biết họ tin rằng Microsoft đang đeo đuổi một hệ thống tìm kiếm website bị Google đánh giá thấp, những website thống kê lượng truy cập chuyên ăn tiền các công ty để cố gắng thổi phồng vị trí của họ. Công ty đang thu hút sự cộng tác của những khách hàng không thiện cảm với Google.

Theo Ms. Gurry, hiện nay, Microsoft đang dựa vào Overture để thực hiện những danh sách tìm kiếm trả tiền. Nhưng Google vẫn đang trụ vững một cách chắc chắn. Như chính ngài Gates đã thừa nhận, Google đã được xếp vào hàng ngũ những chuyên gia công nghệ xuất sắc. Họ được tập trung vào cả việc giữa vững vị trí dẫn đầu của công ty về công nghệ tìm kiếm và cả việc phát triển lĩnh vực dịch vụ mới.

Để hỗ trợ cho công việc, Google đã âm thầm phát triển những hệ thống mà những chuyên gia công nghiệp nhận định sẽ là những công cụ tính toán lớn nhất thế giới. Mùa xuân năm ngoái, Google đã có hơn 50.000 máy tính phân bổ ở 12 trung tâm máy tính lớn trên khắp thế giới. Theo một người hiểu chi tiết về trung tâm dữ liệu tính toán Google, đến lễ Tạ ơn năm 2003, số máy tính trong mạng tìm kiếm của hãng đã đạt mức đỉnh 100.000 chiếc. Công ty đang đặt một canh bạc quan trọng để Microsoft sẽ gặp khó khăn khi đối chọi với thời gian đáp ứng của nó theo dòng lũ ngày càng tăng của những yêu cầu tìm kiếm.

Ngoài hoả lực tính toán bổ sung, Google có một danh sách mở rộng các dịch vụ mới mà nó sẽ đưa ra như sự cạnh tranh với những tuyên bố của Microsoft và Yahoo. Ví dụ, mới đây nó đã giới thiệu Orkut, một dịch vụ mạng xã hội dự định cạnh tranh với Friendster, LinkedIn và những dịch vụ khác. Những bí mật vẫn là một dịch vụ thư điện tử có một thành phần quảng cáo.

Công ty cũng đã đang đẩy mạnh tìm kiếm các nguồn thông tin mới theo danh mục, nằm ngoài phạm vi những tài liệu đã lưu trữ ở dạng số. Trong tháng 12, hãng bắt đầu một cuộc thử nghiệm với những nhà xuất bản sách cho các phần danh mục sách, những bài phê bình và những thông tin thư mục khác cho những người lướt Web.

Và Google đã bắt tay vào một nỗ lực bí mật và tham vọng được biết đến như Project Ocean, theo một cá nhân liên quan đến hoạt động. Với sự hợp tác của Stanford University, hiện nay, công ty có kế hoạch số hoá toàn bộ bộ sưu tập sách khổng lồ của Thư viện đã xuất bản trước năm 1923, những cuốn sách không bị hạn chế lâu nữa bởi những giới hạn bản quyền. Dự án có thể bổ sung hàng triệu cuốn sách được số hoá sẽ sẵn có dành riêng qua Google.

Về mặt tiếp thị, công ty đang chạy đua để thiết lập sức mạnh của hãng ra nước ngoài. Wayne Rosing, Phó chủ tịch về kỹ thuật tại Google, đã từng chọn đi du lịch khắp thế giới, đưa công cụ tìm kiếm của công ty vào những hệ thống kinh tế địa phương và những công nghệ cục bộ. Hãng đang tập trung ban đầu vào 12 quốc gia.

Ông Page, người đồng sáng lập Google, thậm chí đang cố gắng thuyết phục ông Schmidt, một giám đốc điều hành kỳ cựu được tuyển mộ từ Novell Inc. và những nhân vật khác trong công ty để tiếp thị một loại điện thoại có tích hợp một PDA giản thiểu bên trong, cho phép những người lướt web sử dụng Google ở bất cứ đâu.

Đối với tất cả tính hiệu động thái quá của Google, vẫn có một ý thức mỏng manh trong nhiều người kỳ cựu Silicon Valley điều mà họ đã nhìn thấy bộ phim này trước. Công ty có thể không có vẻ ngạo mạn của Netscape, nhưng vẫn không rõ là tất cả sự tiếp thị thông minh, công nghệ và sự nhận dạng loại hàng của nó có khả năng chống lại sự tấn công dữ dội của Microsoft khi nó đến.

Sau tất cả, giống như Silicon Valley, ngài Gate cũng đã học được từ một số sai lầm của mình. Tại Davos, ngài Gates buồn bã thừa nhận rằng Google ”đã đá đít chúng tôi”, nhắc nhở ông ta về những gì mà bản thân Microsoft đã từng làm với các hãng khác ở hai thập kỷ trước.

Ông ta nói: ”Chiến lược của chúng tôi là làm một công việc tốt dựa trên 80% những yêu cầu phổ biến và bỏ qua những thứ khác”. Nhưng, ông nói thêm rằng: ”Vẫn còn lại 20%, bởi vì đó là nơi dành cho sự nhận thức về chất lượng”.

Ông ta hứa không lặp lại sai lầm đó.